Polska, Pierwszy złoty

W roku 1650 - za panowania króla Jana II Kazimierza - rozpoczęto na nowo emisję monet drobnych (szelągi, grosze, dwugrosze, trojaki, szóstaki, orty), gdyż sytuacja gospodarcza na ziemiach polskich uległa kolejnemu pogorszeniu. Była to jedna z wielu reform władcy, który bezskutecznie próbował zapobiec wielkiemu kryzysowi monetarnemu, który rzutował bezpośrednio na osłabienie państwa polskiego, a w konsekwencji doprowadził do zniknięcia Polski z map.

Przypomnijmy - w roku 1627 szlachta, próbując doprowadzić do uzdrowienia sytuacji gospodarczej w kraju (ciągłe zwyżkowanie wartości dukata i talara oraz gwałtowna deprecjacja monety drobniejszej) i wspierając się zmienionymi teoriami bulionistów, zakazuje emisji drobniejszego bilonu. Przynosi to skutki odwrotne od zamierzonych; przepaść w systemie menniczym zwiększa się coraz szybciej, co powoduje nie tylko bezużyteczność drobnej monety polskiej, lecz także zwiększenie kosztów produktów. Poglądy te zostały zrewidowane już po pięciu latach, gdy zainicjowano planowanie ponownego rozpoczęcia emisji. Społeczeństwo było niezadowolone z braku monety krajowej i dążyło do jak najszybszego jej wprowadzenia na rynek. Aby nie zmniejszyć ryzyko (i skalę) rozdźwięku pomiędzy monetą grubą i drobną, postanowiono, że wszystkie będą wybijane ze srebra tej samej, 14 próby. Moneta wysokiej jakości byłaby manifestem potęgi gospodarczej Rzeczypospolitej i ukazywałaby innym krajom europejskim jej siłę ekonomiczną. Nie wzięto pod uwagę faktu, że waluta podlegałaby wywożeniu przez inne państwa za granicę i przetapiana w prostych celach - możliwości uzyskania większej ilości monet rodzimych przez sąsiadów Polski. Celowała w tym przede wszystkim Rzesza, która masowo składała u handlarzy zamówienia na dostarczanie polskiej waluty. Wszelkie projekty - w tym próbne emisje Jakuba Jakobsona van Emdena i wprowadzenie do mennictwa systemu dziesiętnego - zostały jednak zarzucone.

Ponieważ zauważono bardzo szybko krótkoterminowe zyski wypływające z takiego postępowania, podjęto - bez zastanawiania się nad konsekwencjami - decyzję o wcieleniu tej idei w życie na szeroką skalę również na innej płaszczyźnie. W roku 1663 wprowadzona do obiegu została złotówka - po raz pierwszy złoty, będący od połowy XV wieku jednostką rozrachunkową, stał się monetą realną. Pomysł ten należał do Andrzeja Tymfa, dzierżawcy monet koronnych. Ponieważ była ona jednocześnie niejako monetą kredytową, umieszczono na niej łacińską inskrypcję DAT PRETIUM SERVATA SALUS: POTIORQ METALLO EST, co oznacza "ponad wartość kruszcu ceni się ratunek ojczyźnie". Ta srebrna moneta warta była już w momencie emisji około 14 groszy, a nie 30, jak ustalono odgórnie, gdyż zawierała 3,36 grama srebra, czyli praktycznie tyle samo, ile szóstak bity po roku 1616. Nazywano je pogardliwie tymfami od nazwiska autora projektu i powszechnie znienawidzono, słusznie przypisując zarówno im jak i boratynkom początek upadku gospodarczego kraju. Złotówek wybito prawie 9 milionów w przeciągu zaledwie trzech lat! Na rynku ich wartość jednak odrobinę zwiększyła się, oscylując wokół 16-17 groszy i - będąc podobną do wartości orta - słowo "tymf" stało się homonimem "ort". Jeśli zatem wg wartości urzędowej można było za jedną złotówkę dokonać zakupu trzewików dobrej jakości, trzech kaczek lub 90 jajek (zamiennie), to w rzeczywistości można było dokonać zakupu 50 jajek lub dwóch młodych kaczek, a o obuwiu dobrej jakości można było co najwyżej pomarzyć. Aby zarobić jedną złotówkę, organista musiał pracować przez 4 dni, pisarz miejski przez jeden dzień, a trębacz miejski przez dwa dni (biorąc pod uwagę, że urzędowo jest warta 30 groszy).

Ponieważ równocześnie sprzęgło się to w czasie z masową emisją przez fałszerzy ortów, szóstaków i trojaków na ziemie polskie, sytuacja rynkowa zawirowała. Wartość pieniądza spadła jak kamień, wywołując zmianę wysokości robocizny oraz windowanie cen; skutkiem tego społeczeństwo nauczyło się operować nie wartością nominalną monety, lecz wartością rzeczywistej zawartości srebra. System monetarny opierał się zatem na trzech (teoretycznie) kruszcach - złocie, srebrze oraz miedzi, chociaż zasięg ostatniego ograniczał się do boratynek.

Polską monetą złotą był dukat, nazywany również czerwonym złotym lub florenus aureus; srebrne monety to talar, półtalar, złoty polski (tymf), ort, szóstak, trojak, dwugrosz, półtorak i grosz. Wcześniej wspomniane szelągi (boratynki) są jedynymi monetami miedzianymi z tego okresu.

2009-05-16