27 maja 2012, imieniny obchodzi: Juliusz, Magdalena, Jan

Palau wyemitowało kolejne cztery monety przedstawiające repliki starożytnych monet rzymskich. Numizmaty prezentują monety: Konstantyna Wielkiego, Teodozjusza I, Valentinian III oraz Romulus Augustulus. więcej »

Japonia, Prefektura Kanagawa

Japonia wyemituje kolejne monety z serii przedstawiającej japońskie prefektury. Na monetach wybitych w srebrze wysokiej próby oraz w bimetalu zostanie zaprezentowana Kanagawa. więcej »

Białoruś, Turligroszek

Białoruś, znane są już dane emisyjne wraz z wizerunkami nowych monet wydanych z serii "Bajki i legendy państw Euroazjatyckiej Wspólnoty Gospodarczej.. więcej »

Francja, Matka Teresa z Kalkuty

Bł. Matka Teresa z Kalkuty (właśc. Agnesë Gonxhe Bojaxhiu, imię zakonne Maria Teresa od Dzieciątka Jezus, ur. 26 sierpnia 1910 w Skopje, zm. 5 września 1997 w Kalkucie)... więcej »

Niue, 50 lat Programu 3 Polskiego Radia - II Edycja

W związku z dużym zainteresowaniem monetą kolekcjonerską upamiętniającą 50 lat Programu 3 Polskiego Radia, która Mennica Polska wybiła dla Wyspy Niue. Zdecydowano się na wybicie kolejnej puli tych monet. Podobnie jak pierwsza edycja numizmatu nakład monety wyniesie 3 333 sztuk. więcej »

Wyspy Cooka, Dzień Kobiet

Wyspy Cooka wybiły monetę kolekcjonerską upamiętniająca 8 marca - Dzień Kobiet. Numizmat został wybity w srebrze wysokiej próby z tampondrukiem. więcej »

Poza numizmatyką, czyli egzonumia, notafilia i skrypofilia

	Egzonumia jest to nauka zajmująca się badaniem, opisem i systematyzowaniem żetonów, medali i innych monetopodobnych przedmiotów, które nie są prawnymi środkami płatniczymi. Terminem „egzonumia” określa się także kolekcjonowanie żetonów. Nazwa ta pochodzi od greckich słów: „exo” oznaczającego „poza”, „na zewnątrz” oraz łacińskiego „nummus”, czyli „moneta”. W anglosaskiej terminologii, oprócz terminu „exonumia” istnieje również określenie „paranumismatica” (będące głównie brytyjskim odpowiednikiem dla „egzonumii”). Słowo „egzonumia” zostało po raz pierwszy użyte w roku 1960 przez Russella Raulaua, po czym na stałe zostało wcielone do oficjalnego użycia przez słownik Webster’s Dictionary w roku 1965. Mimo powyższej definicji istnieją tendencje do rozszerzania znaczenia słowa „egzonumia”. Niektórzy używają go do określania czeków, kart kredytowych oraz podobnego rodzaju papierów wartościowych. Zjawisko ich kolekcjonowania konsumują również takie pojęcia, jak notafilia lub skrypofilia (czytaj dalej).

	W ujęciu historycznym, wiele egzonumizmatów używanych było jako środek płatniczy, w sytuacjach, gdy na przykład oficjalny środek płatniczy był trudnodostępny, również z przyczyn technicznych. Egzonumizmatami nie podchodzącymi jednak pod tą definicję są medale, które generalnie nie są i nie były produkowane jako środek płatniczy. Żetony natomiast używane były zarówno w handlu, jak i w celach reklamowych/promocyjnych. Russell Rulau, autorytet w dziedzinie żetonów i egzonumizmatów proponuje dość szeroką definicję egzonumii, przez co granice pomiędzy poszczególnymi kategoriami mogą być bardzo płynne i niewyraźne. Uważa on na przykład, iż żeton reklamowy może być uznawany za medal. W Stanach Zjednoczonych niejednokrotnie praktykowano wybijanie informacji reklamowych na monetach. Takie monety zwane były „małymi billboardami”.


	Przykład monety z dodatkowo nabitymi treściami reklamowymi

	Brytyjski termin „para-numismatica” jest nieco bardziej zawężony znaczeniowo, zaznaczając, iż żeton musi posiadać pewnego rodzaju wartość lub cechy użycia jako monety. Jednym słowem, wg terminologii brytyjskiej paranumizmatyka, to coś monetopodobnego, niebędącego monetą. W Stanach Zjednoczonych takie użycie tego pojęcia jest niedopuszczalne. 1040-stronicowe dzieło Ralaua zatytułowane „Żetony Stanów Zjednoczonych: 1700 - 1900” przedstawia wiele żetonów bez jakichkolwiek śladów użycia ich jako monet.

	Katalogi żetonów klasyfikują je zazwyczaj ze względu na pochodzenie, okres, z którego pochodzi oraz ewentualnie rodzaj żetonu. Z historycznego punktu widzenia potrzeba używania żetonów wyrosła z potrzeby używania środka płatniczego. Przykładami użycia żetonów zamiast oficjalnej waluty jako środka płatniczego mogą być tzw. Żetony Ciężkich Czasów (Hard Time Tokens), czy Żetony Wojny Cywilnej w USA.


	Hard Time Tokens, bite podczas ekonomicznego i politycznego kryzysu w USA w latach 1833 - 1843

	Przykładami konkretnych egzonumizmatów, są: żetony miłosne (monety z wygrawerowanymi imionami ukochanej osoby), pieniądze Hobosów (moneta grawerowana ręcznie przez Hobosów – robotników w latach 1913 – 1938), monety z dodatkowym nabitym tekstem, moneta z przywierającym do niej pierścieniem np. o treściach reklamowych, żetony z kasyna, żetony do automatów, kartki żywnościowe, bileciki z urzędów, bileciki z parkomatów, bilety lotnicze, autobusowe, kolejowe, żetony masońskie, żetony Ku Klux Klanu, żetony kościelne, wywieszki hotelowe, odznaki, podkładki pod piwo, karty telefoniczne, karty podarunkowe o określonej wartości do konkretnego sklepu, bony towarowe. Znanym rodzajem egzonumizmatów są żetony plantacji (głównie kawy) z Ameryki Łacińskiej. Bite były głównie w USA oraz Europie (szczególnie w Anglii). Używane były nieoficjalnie jako środek płatniczy, mimo istnienia państwowego środka płatniczego. Żetony owe posiadały swoje nazwy oraz ekwiwalenty nominałów. Na bardzo wielu egzonumizmatach, będących zastępczym, nieoficjalnym środkiem płatniczym istnieje co prawda wybita określona wartość, jednak załączona jest inskrypcja „GOOD FOR”, na przykład „Good For 25 Cents” („Równowartość 25 Centów”).


	Żeton z plantacji z Ameryki Łacińskiej z XIX wieku, równoważny 25 centom

	Notafilia jest nauką zajmującą się banknotami, czyli pieniądzem papierowym. Mimo, iż zjawisko kolekcjonowania banknotów obecne jest praktyczne od wieków, to dopiero w latach 70-tych XX wieku wyróżniono to zjawisko jako oddzielną dziedzinę. Nazwa „notafilia” powstała zaledwie w minionym dziesięcioleciu, stworzona została przez grupę inwestorów wynajętych przez amerykańską firmę Stanley Gibbons. W roku 1961 powstało Międzynarodowe Towarzystwo Pieniądza Papierowego (International Bank Note Society, IBNS), jako oficjalne forum interakcji kolekcjonerów banknotów z całego świata. IBNS corocznie publikuje swoje wydawnictwa (IBNS Journal), w którym znajdziemy między innymi informacje o cenach, jakie ważniejsze banknoty osiągnęły w minionym roku w aukcjach na całym świecie. Ważną postacią w historii notafilii jest Albert Pick, twórca najwcześniejszych katalogów banknotów. Co ciekawe, banknoty, podobnie jak monety posiadają swój własny system gradingowy. Największą wartość mają oczywiście banknoty, które nie trafiły do obiegu, oznaczane jako UNC (uncirculated, czyli nie dopuszczony do obiegu).

	Również przy gradingowaniu banknotów, ogradingowany okaz pakuje się w slaby. Istnieją bardzo podobne kontrowersje wokół gradingowania banknotów, jak w przypadku monet (patrz seria artykułów dotyczących gradingu). Dodatkowo w przypadku banknotów, bardzo częstym jest chęć zniszczenia slaby, w celu ponownego zbadania i ocenienia stanu zachowania i jakości banknotu. W przypadku banknotów potrzeba bardzo dokładnego zbadania danego egzemplarza wymusza niezwykle bliski i bezpośredni kontakt z banknotem (ze względu na szereg rozmaitych zabezpieczeń).

	Pewną dziedziną w obrębie notafilii jest kolekcjonowanie przekazów pocztowych. Dziedzina ta wykształciła się w Anglii w latach 80 XX wieku i dotyczy egzemplarzy z takich krajów, jak: Basutoland, Brytyjski Somaliland, Północna Rodezja, które nigdy nie emitowały własnych banknotów, handel opierał się natomiast na przekazach pocztowych. W ujęciu historycznym również Wielka Brytania, Wyspa Man oraz Północna Irlandia wydawały przekazy pocztowe pełniące funkcję banknotów.

	Kolejną pokrewną dziedziną numizmatyki jest skrypofilia. Jest to kolekcjonowanie wszelkich certyfikatów giełdowych, bądź papierów wartościowych wydawanych przez rozmaite firmy (securities). Jest to ciekawa dziedzina numizmatyki, ze względu na niekiedy dość bogato zdobione egzemplarze lub egzemplarze przepełnione cennymi danymi historycznymi. Słowo „skrypofilia” po raz pierwszy zaczęło pojawiać się w latach 70-tych XX wieku i powstało na skutek kombinacji słowa angielskiego oraz greckiego. Angielskie słowo „scrip” oznacza prawo do własności, a „philos” oznacza miłość lub zamiłowanie. Hobby to staje się w ciągu ostatnich lat bardzo popularne. Co ciekawe, w obrębie przedmiotów związanych ze skrypofilią jest wiele takich, które podpisane są przez znane osoby, co czyni je przedmiotami porządanymi nie tylko przez skrypofilów, ale również przez kolekcjonerów autografów. Najbardziej znaną osobą, której podpis można znaleźć na niektórych dokumentach giełdowych (akcjach) jest John Rockefeller (firma Standard Oil Company).


	Dokument zaświadczający udziały w firmie Columbia Pictures

	Podsumowując, poniżej zamieszczamy krótką charakterystykę poszczególnych pojęć z uwzględnieniem typowych dla danego pojęcia przedmiotów oraz nazwy badacza/kolekcjonera danej grupy: Numizmatyka – monety, banknoty papierowe, egzonumia (numizmata) Egzonumia – żetony, medale, odznaki, odznaczenia itp. (egzonumizmata) Notafilia – pieniądz papierowy (notafilista) Skrypofilia – certyfikaty giełdowe (skrypofilista)





	Bibliografia: Wikipedia.org; http://posociety.jottit.com/; Russell Raulau, Latin American Tokens: An Illustrated, Priced Catalog of the Unofficial Coinage of Latin America—Used in Plantation, Mine, Mill, and Dock—From 1700 to the 20th Century, http://www.psta.com/
	autor: Marcin Redo
	2011-04-09