W ciągu zaledwie 29 lat pomiędzy abdykacją Jana II Kazimierza Wazy i wstąpieniem na tron Rzeczypospolitej Augusta II Mocnego (znanego w Saksonii, której był elektorem, pod mianem Fryderyka Augusta I) nastąpiły dwie elekcje – Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz Jana III Sobieskiego – które niewiele zmieniły w systemie monetarnym państwa, za to zaniedbały go do tego stopnia, iż nie tylko nikt nie sugerował się nominalną wartością monet, ale przestawały być one używane jako środek płatniczy na korzyść monet krajów obcych. Michał Korybut Wiśniowiecki, jako władca niedoświadczony i stosunkowo ubogi, nie zajmował się państwową polityką monetarną – ani jakąkolwiek inną – praktycznie w ogóle; Jan III Sobieski, wielki wódz, reformator wojsk oraz mecenas kultury, również nie poświęcał jej zbyt wiele uwagi. Brak ingerencji w system – połączony z działaniami państw ościennych, m.in. wywożeniem monety i emitowaniem fałszywego bilonu do obiegu Rzeczypospolitej - skutkował gwałtownymi wahaniami cen produktów. W roku 1668 kopa jaj kosztowała około 20 groszy, korzec pszenicy – groszy 230, cena funta dobrej jakości mięsa wołowego wynosiła 5 groszy, kaczka – groszy 6, para butów – 180 groszy, a litr mleka 1 grosz. Ceny tych samych produktów w roku 1697 były wyższe minimum o 30%, co było olbrzymim wzrostem – szkodliwym nie tylko dla obywateli, ale i dla całej gospodarki. Za kopę jaj zapłacić należało minimum 32 grosze, cena korca pszenicy zwiększyła się do 300 groszy, mięso wołowe kosztowało już 8 groszy, kaczka wiązała się z wydatkiem rzędu minimum groszy 12, litr mleka zdrożał prawie trzykrotnie, natomiast wartość butów oscylowała wokół 240 groszy. Nietrudno było się domyślić, że w razie braku dalszych reform monetarnych kryzys stanie się tak dotkliwy, że wywoła zamieszki.

Dla lepszego zobrazowania cen warto nadmienić, że w momencie podpisania pacta conventa i artykułów henrykowskich przez Augusta II Mocnego, co oznaczało w praktyce jego koronację, nauczyciel zarabiał dziennie 5-6 groszy, trębacz miejski – 21 groszy, murarz – 35 groszy, pisarz – 42 grosze, natomiast dyrektor mennicy królewskiej – 164 grosze. Olbrzymi rozdźwięk pomiędzy zarobkami poszczególnych klas zawodowych był niejednokrotnie w drugiej połowie XVII wieku przyczyną buntów społecznych. Rozbieżności pomiędzy cenami poszczególnych produktów dotyczyły również poszczególnych miast. Prawie o 35% droższe były produkty w Gdańsku niż w Krakowie; średnia cena produktów we wsiach była stosunkowo mniejsza od miejskiej (różnica wynosiła 12-15%).

Niekorzystnym z punktu widzenia ekonomicznego było również popularne wśród ludności polskiej rozliczanie się nie wg wartości nominalnej monet, lecz zawartości srebra – było to spowodowane latami emitowania bezwartościowych miedzianych boratynek oraz złotówek (tynfów), których wartość nominalna była wyższa od rynkowej – rzeczywistej – o około 12 groszy. Proceder ten – początkowo ostro krytykowany – był później praktykowany na porządku dziennym. Ceny natomiast ustalano wg wartości dawnych dobrych monet (bona moneta), co w połączeniu z sugerowaniem się ciągle spadającą w kolejnych emisjach monet zawartością srebra powodowało coraz większy wzrost cen na rynku. Wojna północna prowadzona w latach 1700-1721 w większości na terenach Rzeczypospolitej wiązała się z olbrzymimi zniszczeniami, rabunkami, zmniejszeniem ilości plonów oraz kolejnymi wahaniami cenowymi. Wtedy już Rzeczypospolita stała na granicy kompletnej destabilizacji. Niezbędna uchwała mająca na celu ustabilizowanie wartości handlowej monet uchwalona została dopiero w roku 1717 na sejmie niemym. Dla tymfa były to 33 grosze, natomiast dla szóstaka – groszy 13. W praktyce jednak nie zaprowadziło to ładu w systemie monetarnym pośrednio przez zawirowania polityczne (ciągłe rokosze i konfederacje skierowane przeciwko królowi), jak również emitowanie przez Szwecję i Bawarię monet imitujących polskie o zmniejszonej w stosunku do oryginałów wartości i wprowadzanie ich na rynek polski. Ponadto za Wettinów nie funkcjonowały mennice na ziemiach Rzeczypospolitej.

Oprócz wyżej wymienionych monet złotych bito również tzw. dwudukaty (34 monety z grzywny wagi kolońskiej, waga – 6,96 g, zawartość złota – 6,85) oraz dukaty (67 monet z grzywny wagi kolońskiej, waga – 3,48 g, zawartość złota – 3,42). Wartość dukatów w stosunku do augustdorów wynosiła – w przeliczeniu – 9:10, czyli była niższa o 10%. Wszystkie złote monety służyły głównie do rozliczeń handlowych na wielką skalę oraz tezauryzacji majątków i niezwykle rzadko rozmieniano je, aby wypłacić w drobnej monecie.

Dukat Wikariacki z 1711, August II Mocny

zdjęcie: Poznański Dom Aukcyjny

2009-05-23

Trzy Wielkie Reformy cz. 1

Polska, Polityka pieniężna dynastii Wettinów.

Polska, Pierwszy złoty.

Reformy monetarne Zygmunta III Wazy.

Podstawy polskiego systemu monetarnego cz. II

Podstawy polskiego systemu monetarnego cz. I